إذا لم يكن عون من اللّه للفتى * فاكثر ما يجني عليه اجتهاده « 29 » امّا هدايت چيزى است كه هر كسى كه جوياى سعادت باشد به آن نيازمند است ، زيرا انگيزهء انسان گاهى به سوى چيزى گرايش دارد كه صلاح آخرت اوست ؛ ليكن چون نمىداند كه صلاح آخرت او در چه چيزى است ، تا آن جا كه ممكن است فساد را صلاح پندارد ، مجرّد انگيزه و اراده به حال او سودى ندارد . لذا اراده و قدرت و اسباب تنها پس از هدايت الهى سودمند است ؛ از اين رو خداوند متعال فرموده است : رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى ؛ « 30 » و نيز : وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ . « 31 » پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « هيچ كسى جز به رحمت و هدايت خداوند وارد بهشت نمىشود . » عرض كردند : تو نيز اى پيامبر خدا ، فرمود : « من هم . » « 32 » هدايت داراى سه مرتبه است : اوّل شناخت راه نيكى و بدى كه در قول خداوند متعال بدان اشاره شده و فرموده است : وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ . « 33 » حقّ تعالى با اين هدايت همهء بندگانش را - بعضى را به عقل و برخى را بر زبان پيامبران - مورد انعام قرار داده چنان كه فرموده است : وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى . « 34 » و اسباب هدايت كتب آسمانى و پيامبران و بينش عقول است و اين بينش را خداوند به انسان مىدهد و آنچه مانع از دادن آن است حسد و كبر و دوستى دنيا و اسبابى است كه موجب كورى دلها مىشود هر چند چشمان ظاهر كور نيست . از جمله چيزهايى كه سبب كورى دل مىشود انس و عادت و علاقه به استمرار آن است و خداوند آن را بدين گونه بيان فرموده است : إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ * ، « 35 » و از كبر و

--> ( 29 ) اگر جوانمرد را از سوى خدا كمكى نباشد - بيشترين چيزى كه بر او جنايت وارد مىكند كوشش اوست . ( 30 ) طه / 50 : پروردگار ما كسى است كه به هر موجودى آنچه را لازمهء آفرينش او بوده داده سپس رهبرىاش كرده است . ( 31 ) نور / 21 : و اگر فضل و رحمت الهى به سراغ شما نمىآمد هرگز احدى از شما پاك نمىشد و ليكن خداوند هر كه را بخواهد پاك مىكند . ( 32 ) صحيح مسلم ، 8 / 138 . ( 33 ) بلد / 10 : و او را به خير و شرّش هدايت كرديم . ( 34 ) فصّلت / 17 : و امّا ثمود را هدايت كرديم ولى آنها نابينايى را بر هدايت ترجيح دادند . ( 35 ) زخرف / 22 : بلكه آنها مىگويند ما نياكان خود را بر مذهبى يافتيم . . .